Monika Ponjavić: U susret Oskaru – Crni panter

593

Uoči ovogodišnje dodjele Oskara, nagrade Američke filmske akademije, koju će ekskluzivno prenositi Elta TV u noći između 24. i 25. februara, portal SrpskaCafe predstavlja vam kandidate kroz pero filmske i TV kritičarke Monike Ponjavić.

Vijest o nominovanju “Crnog pantera” (Black panther) u kategoriji za Najbolji film odjeknula je internetom. Naslovi u superlativu koji slave pobjedu ne samo Marvela i superherojskih filmova, nego i kulturne raznolikosti, koja je, navodno, sa “Crnim panterom” došla na velike ekrane, preplavili su portale, blogove, kanale i društvene mreže. Međutim, pobjeda je suštinski Pirova. Niti je kulturna raznolikost došla sa “Crnim panterom”, niti je “Crni panter” najbolji superherojski film. Jedino za šta je “Crni panter” zaslužan jeste da je superherojski film prvi put nominovan za Najbolji film. I ništa više.

Premisa “Crnog pantera”, filma koji sam za potrebe ovog teksta morala pogledati ponovo, počiva na ideji izolovane afričke zajednice koja se usljed izolacije sačuvala od agresije bijelaca i kao takva uspjela razviti civilizaciju napredniju od bilo čega znanog savremenom čovjeku. Poruka koja se ovim putem šalje je nedvosmislena. I važna je. Kolonizacija u postkolonijalnom dobu fundamentalna je za uspjeh i značaj ovog filma. Međutim, na stranu očigledne stvari koje možemo izdvojiti u prvom sloju čitanja, ono što meni lično nije bilo jasno za vrijeme gledanja “Crnog pantera”, prvi, ali i drugi put, jeste odnos između Afrikanaca i Afro-Amerikanaca, te stav koji je film svojom politikom prenio ili nastojao prenijeti, a na temu rodnih uloga, vesternizacije, nacionalizma i patriotizma, te kompleksa bijelog spasitelja, između ostalog.

U jednoj od prvih scena otkrivamo postojanje Vakande, fiktivne afričke zemlje, nalik raju, u kojoj se do prije hiljadu godina pet različitih afričkih plemena borilo za prevlast nad vibranijumom, plementim materijalom posebnih moći, sve do trenutka dok jedan od ratnika nije pojeo biljku u obliku srca koja mu je dala nadljudsku snagu pa samim tim i prevlast nad ostalim sunarodnicima, čime je kult Crnog pantera i nastao.

Priča koju ovdje pratimo simbolično kreće u Ouklandu, gradu u Sjedinjenim Američkim Državama u kojima je Partija crnih pantera (Black Panther Party), afroamerička organizacija revolucionarnog socijalizma, osnovana 1967. godine. Zaplet nastaje u trenutku kada dva brata dolaze u konflikt oko svoje ljubavi i odanosti Vakandi. Kralj T’Čaka optužuje N’Džobua za trgovanjem oružjem (od vibranijuma) zbog čega, u prisustvu Zurija (Forest Whitaker), odlučuje da ga liši života, jer je život za Vakandu najmanja cijena koja se plaća u slučaju njene izdaje. N’Džobu iza sebe ostavlja sina Erika, odnosno N’Dadžaku, siroče, kasnije poznatog kao Kilmonger (Michael B. Jordan), koji će u sadašnjem vremenu izazvati T’Čalu (Chadwick Boseman), novog i posljednjeg Crnog pantera, T’Čakinog sina i trenutnog kralja Vakande, čime je osnovni konflikt – borba za presto, vlast i Vakandu između braće, ali i Afrikanca i Afro-Amerikanca – i uspostavljen. Prateći formulu klasičnog mita, ukorijenjenog u bjelačku kulturu zapadnog svijeta, protiv kojeg se film navodno bori, heroj-ratnik, u obliku T’Čale prolazi kroz sve faze koje je ovakav narativ zacrtao još u doba Grčke sa Odisejem, a da ne govorimo o savremenoj američkoj mitologiji superheroja nastaloj iz pera Stena Lija.

U nastojanju da se dotakne svih gore pomenutih tema, relevantnih za 20. i 21. vijek, “Crni panter” je upao u zamku od koje je nastojao pobjeći – postao je jedno grotlo svega i svačega ispričanog iz tačke gledišta bijelca. U realnosti, ta tačka gledišta je plemenito zamišljena kao tačka gledišta potlačenog Afro-Amerikanca koji je tokom procesa porobljavanja započetkog u 17. vijeku preuzeo novi identitet koji se sastoji iz različitih nasljeđa Afrike, ali i takozvanog Novog svijeta. Međutim, povrh svih uloženih napora, srž i formula priče ostaje inherentno bjelačka, inherentno superherojska, jer se T’Čala u tom smislu nimalo ne razlikuje od Pitera Parkera ili Kapetana Amerike. Svi oni su zapravo prosječni muškarci koji posredstvom natprosječnog i stranog, bilo da je riječ o ujedu pauka, serumu, vita-zracima ili vibranijumu, dobijaju svoje nadljudske, superherojske moći. I svi oni su, bez izuzetka, dobri, moralno ispravni ljudi koji njihova superherojska alter-ega čine herojima dobra umjesto zla.

Ono što bi se od jednog ovakvog filma, koji u sebi slavi crnačku istoriju (prvenstveno kroz kostim i konstrukciju plemena Vakande), sa intencijom da kreira nove mitove i mitologije, u najmanju ruku očekivalo je da se pozicija iz koje se priča priča iz korijena promijeni. Međutim, do promjene nažalost nije došlo, što je možda i osnovni problem “Crnog pantera”, jer je u pitanju film koji, iako slavljen kao revolucionaran, zapravo ništa revolucionarno nije uradio. Možda čak i naprotiv. U prvom redu, ideja da se dva glavna lika svojim nasljeđem vežu za dva getoa – nametnuti afroamerički i samoodabrani geto izolacije Vakande je, u najmanju ruku, ostala neubjedljiva, jer je rezultovala jednim opštim viđenjem crnačke kulture koji se u svom latentnom nacionalizmu gotovo da približava autošovinizmu. Ovo je samo pokazatelj da, kada se bavite ozbiljnim temama unutar izuzetno kapitalističke formule mejnstrim zabavnog filma, nema niti dovoljno prostora, niti mogućnosti da se uklope tako različiti načini razmišljanja. Od lijepe ideje da se prikažu sve nedaće getoiziranih naroda i sva ograničenja koja nametanje kulturnog geta samom sebi proizvodi, dobio se kontraefekat i rezultat u kojem svaka kritika filma ili različito mišljenje biva prokazano, a nosilac tog mišljenja automatski svrstan u neki tabor Drugih, što je upravo ono protiv čega se “Crni panter” nastojao boriti.

U drugom, ono što je možda i najgori rezultat plemenitih namjera Rajana Kuglera (Ryan Coogler), jeste njegova odluka da na izvjestan način dočara svu ljepotu šarenila i bogatstva afričke kulture koja na kraju, kada se sve sabere, ima suprotan efekat od onog koji je bio predviđen. Dajući im, u pogledu kostima i rekvizite, izrazit vizuelni stil, i spajanjem tradicionalnog afričkog nasljeđa sa Afrofuturizmom Vakande, što se prvenstveno ogleda kroz njihovu upotrebu vojne opreme, bilo da je riječ o odjeći ili oružju (na primjer modernizovanim, futurističkim kopljima), umjesto veličanja nehotice se došlo do unižavanja afričke kulture koja je ovdje, takođe nehotice, prikazana kao prilično retrogradna, nazadna i paradoksalno srtaromodna. Povrh svega toga, stavljajući Kilmongera u ulogu koja mu je naposlijetku pripala, stekao se utisak da je narod Vakande, kao njihovi preci prije njih, pred naletom Amerikanca, koji je u ovom slučaju Afro-Amerikanac, spremnijeg, sposobnijeg i, u neku ruku, naprednijeg, spreman da se, možda čak i bez borbe, preda i dopusti da ponovo bude kolonizovan. Sudeći samo na osnovu filma, da nije bilo M’Bakua (Winston Duke), predstavnika plemena Džabarija i “gorila”, nekolicine žena, jednog bijelca i jedne magične biljke, koji su zajedničkim snagama vaskrsli heroja-vođu, upravo to bi se i desilo – Vakanda bi se u rukama Kilmongera odrekla svega sebi svetog i postala oruđe u rukama jednog Amerikanca, jednog zapadnjaka, nevezano za to bio on bijelac ili ne.

Samim tim, kada bismo morali podvući crtu i izvući zaključak, on bi se sveo na jednu tužnu činjenicu, a to je da ova nominacija, koliko god bila važna za film, za narod koji predstavlja ili za raznolikost kojoj se teži, nema ama baš nikakve veze sa “Crnim panterom” ili sa kvalitetom istog. Jedino što je na kraju važno jeste politička korektnost koja Afro-Amerikance, te donekle Afrikance, gura u prvi plan, jer, ko god bi se okuražio i javno izjavio da je “Crni panter” prosječni film koji slavi kič, šund i holivudsku patetiku, bio bi stavljen na stub srama i okarakterisan rasistom. I to je problem. Samim tim, veličanjem “Crnog pantera”, dajući mu istorijsku ulogu prvog superherojskog filma nominovanog za Oskara u kategoriji Najbolji film učinjena je medvjeđa usluga filmu kao medijumu, zbog čega je kvalitet sada, više nego ikada ranije, doveden u veliko pitanje. Sa druge strane, kao film, “Crni panter” stoji ponosno i čvrsto na svoje dvije noge, što je jedini razlog zbog kojeg mu ne dajem nižu ocjenu.

Ocjena: 3/5

Besplatnu aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.

NEMA KOMENTARA