Rođene prve genetski modifikovane bebe!

564

Kineski naučnik He Jiankui objavio je da je prvi put u istoriji uspio stvoriti genetski modifikovane bebe, što je izazvalo pravu konsternaciju i buru kritika u redovima stručnjaka, ali i u javnosti.

Profesor He i njegove kolege obavili su izmjene na genima embriona sedam parova koji su učestvovali u vještačkoj oplodnji.

Svi muškarci bili su HIV-pozitivni, a njihove žene nisu. Kineski tim promijenio je gene savremenom tehnologijom poznatom kao Crispr/Cas9 na takav način da se njihova djeca ne mogu zaraziti HIV-om.

Početkom novembra konačno su rođene dvije djevojčice od kojih je samo jedna potpuno otporna na HIV jer su kod nje uklonjena oba ključna gena iz para u genomu. Druga bliznakinja ima samo jedan isječeni gen, što znači da se ipak može zaraziti. Djevojčice su rođene naizgled zdrave, a za sada nema nikakvih naznaka da su im tehnologijom oštećeni neki drugi geni.

Ne zna se identitet roditelja

He, koji je obrazovanje stekao na prestižnom američkom univerzitetu Stanford, radio je i na genetskoj modifikaciji embriona miševa, majmuna i ljudi, objasnio je da je “eliminisao gen pod nazivom CCR5 da bi djevojčice postale otporne na HIV ako ikada dođu u kontakt s virusom”.

Identitet roditelja i djece za sada se drži u tajnosti, ali He tvrdi da je otac htio da spriječi da mu djeca dobiju HIV zbog diskriminacije s kojom se sam sreće.

He, koji radi na Univerzitetu Southern University of Science and Technology u Shenzhenu, pojasnio je da se odlučio na zahvat zato što je HIV veliki problem u Kini, a gen CCR5 služi kao proteinski ulaz koji omogućava virusima HIV-a da prođu kroz membrane ćelija.

Zasad nema nezavisnih potvrda o Heovom dostignuću niti je o njemu objavljen naučni rad u nekom naučnom časopisu. Međutim, prof. He ga je predstavio u Hong Kongu pred organizatorima međunarodne konferencije o modifikaciji gena koja počinje u utorak. Fakultet na kojem radi ogradio se od postupka. U saopštenju univerziteta piše da nisu bili upoznati s postupkom i najavili sprovođenje istrage.

Ako se Heove tvrdnje potvrde, biće to zaista prvi slučaj da su se rodila genetski modifikovana djeca. Međutim, Crispr-Cas9 i druge metode izmjene gena već su se ranije koristile za eksperimentalne izmjene u embrionima i za eksperimentalna liječenja ljudi. Tako je, na primjer, prije tri godine dvanaestorici pacijenata s AIDS-om metodom poznatom kao ZNF izmijenjen isti gen CCR5 u leukocitima.

Nakon tretmana, polovini ispitanika više nije trebala antivirusna terapija, a zdravstveno stanje im se značajno popravilo.

Drugačija etika

Kineski naučnici, svojim objavama o modifikaciji ljudskih gena, izazivali su kritike već i ranije. Prva velika uzbuna dogodila se 2015. kada je Huang Junjiu sa Univerziteta Sun Yat-sen u Guangzhou objavio rezultate eksperimenta u kojem je promijenio gene ljudskih embriona.

Kina ulaže milijarde dolara u istraživanja biotehnologija kojima bi se mogli mijenjati geni i liječiti bolesti. Istovremeno ta zemlja ima drugačiju tradiciju etičkih učenja, a stanovništvo je u određenom smislu već naviklo na određene metode kontrole u rađanju djece, između ostalog, kroz program jednog djeteta.

Deng Rui, etičar s medicinskog fakulteta u Shanxi, 2015. je za New York Times rekao da je etika stvar kulture i tradicije, posebno o kada se tiče ljudskog života.

– Prema konfucijanskoj teoriji dijete postaje osoba tek nakon što se rodi. To je drugačije od SAD-a ili drugih zemalja pod uticajem hrišćanstva u kojima, zbog religije, može postojati osjećaj da istraživanja na embrionima nisu u redu – pojasnio je.

Mnogi zapadnjački medicinski stručnjaci već godinama upozoravaju da bi Kina, u želji da dostigne i prestigne Zapad, mogla biti mnogo labavija u primjeni etičkih načela u nauci. Konačno, ta su načela u kinesku naučnu zajednicu stigla sa Zapada tek prije par decenija.

Zapadni stručnjaci uglavnom osuđuju Heov projekat

Profesor etike na Oxfordu Julian Savulescu tvrdi da je, ako se pokaže kao tačno, ovo “monstruozan eksperiment”.

– Zameci su bili zdravi. Nisu imali nikakve potvrđene bolesti. Izmjena gena je u eksperimentalnoj fazi i još uvijek se povezuje s neželjenim mutacijama koje mogu uzrokovati zdravstvene probleme u ranom ili kasnijem životu, uključujući i razvoj raka – rekao je za Guardian.

– Postoje mnogi efektivni načini za sprečavanje infekcija HIV-om kod zdravih ljudi; na primjer pomoću seksa sa zaštitom. Takođe postoje efikasna liječenja ako se neko zarazi. Ovim eksperimentom normalna, zdrava djeca izložena su rizicima izmjene gena bez nekih stvarnih koristi. U mnogim drugim dijelovima svijeta to bi se smatralo protivzakonito i bilo bi kažnjivo – dodao je on.

Stručnjaci takođe ističu da djeca bez gena CCR5 lakše mogu obolieti od nekih drugih virusnih bolesti kao što su na primjer gripa i Zapadni Nil. To ovaj eksperiment, smatraju, čini još više etički neutemeljenim.

Kako funkcioniše izmjena gena Crispr-Cas9?

CRISPR-Cas9 je sistem izmjene gena kojim se inače u prirodi služe bakterije da bi se obranile od napada virusa. Sastoji se od dvije komponente: CRISPR i Cas9. Naziv CRISPR označava grupisane, pravilno razmaknute, kratke, ponavljajuće nizove u DNA. U blizini tih nizova nalaze se geni Cas koji kodiraju važne enzime sistema. Jedan od njih je i Cas9, enzim koji ima sposobnost da prekida nukleinske kiseline (DNA RNA).

Kada virus napadne bakteriju, on u bakterijsku ćeliju ubacuje svoju nukleinsku kiselinu (RNA) da bi njene mehanizme iskoristio za sopstveno razmnožavanje. Međutim, tim pokreće proizvodnju enzima Cas koji cijepaju nukleinsku kiselinu virusa na komadiće, da bi ih ugradili u sopstveni genom na mjesta gdje se nalaze CRISPR nizovi. Na taj način bakterijska ćelija stiče imunitet jer će se u sljedećem napadu iste vrste virusa sekvenca CRISPR, zajedno s virusnom nukleinskom kiselinom, kopirati u kratke RNA molekule koje će se povezati s enzimom Cas, a rezultat će biti molekularni mehanizam koji prepoznaje virusnu RNA. Taj mehanizam pronalazitće RNA virusa, a Cas9 će ih sjeći i tako onemogućiti da virus iskoristi bakteriju za sopstveno razmnožavanje.

Naučnici su isti mehanizam upotrijebili za cijepanje dijelova DNA, izbacivanje neželjenih i ubacivanje željenih gena.

Za sada je metoda našla važnu primjenu u stvaranju GMO-a s poželjnim svojstvima, ali sve više se nastoji koristiti i u liječenju.

Stručnjaci smatraju da bi se u budućnosti njome čak mogle stvarati dizajnirane bebe sa željenim svojstvima kao što su boja kose ili možda čak povećanim kognitivnim sposobnostima.

Međutim, budući da se inteligencija bazira na cijelom mnoštvu gena, a ne samo na jednom ili nekoliko, ovo drugo je za sada još samo naučna fantastika.

Kina pokreće istragu

Kineske zdravstvene vlasti i članovi etičke komisije pokrenuli su istragu o cijelom slučaju. Izrazili su “veliku zabrinutost” tom informacijom i naredile pokrajinskim vlastima da “smjesta sprovedu istragu i razjasne cijeli slučaj”.

– Moramo biti odgovorni prema zdravlju ljudi i djelovaćemo u skladu sa zakonom – saopštilo je Nacionalna zdravstvena komisija..

Besplatnu aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.

NEMA KOMENTARA