Rijeke BiH na meti “energetske mafije”!

568

Vlasti Bosne i Hercegovine neodgovorno se odnose prema jednom od osnovnih ljudskih prava i najvažnijih prirodnih resursa naše zemlje – vodi. Naše riječno bogatstvo zainteresovalo je mnoge koji umjesto prirode vide samo zaradu.

Bosna i Hercegovina je država s izuzetnom riječnom mrežom na kojoj leži 244 rijeka, ukupne dužine oko 4 000 kilometara. Uprkos endemičnim vrstama i nevjerovatno čistim rijekama, region je na meti oko 3 000 hidroenergetskih projekata, koji prijete uništenju “Plavog srca Evrope”.

Upravo je to naziv kampanje koju od 2013. godine vode “EuroNatur” i “RiverWatch”, zajedno sa lokalnim partnerima, s ciljem spasavanja ove prirodne evropske baštine.

Ovaj tzv. “cunami hidroelektrana” nije mimoišao ni Bosnu i Hercegovinu, paleći “crveni alarm” na cijeloj njenoj teritoriji. Ekspanzija hidroenergetskih projekata je posebno primijetna nakon potpisivanja Ugovora o uspostavi Energetske zajednice 25. oktobra 2005. godine, koji je stupio na snagu 1. jula 2006., između Evropske unije (EU) i osam ugovornih strana, među kojima se nalazi i BiH, a kojim se obavezala, između ostalog, na stvaranje jedinstvenog tržišta energije, poboljšanje stanja u životnoj sredini i upotrebu obnovljivih izvora energije (OIE).

Ugovor je zaključen na deset godina, što je 24. oktobra 2013. godine produženo za dodatnih deset godina, uz dogovor da bruto finalna potrošnja obnovljivih izvora energije do 2020. godine iznosi 40 odsto (što je za šest odsto više u odnosu na referentnu 2009.). Tako je Bosna i Hercegovina pod okriljem OIE i procenta kojem teži, a u skladu s opštim “hidro trendom” u regionu, planirala izgradnju oko 300 novih hidroelektrana (HE) koje bi se, ako uzmemo u obzir ukupnu dužinu riječne mreže BiH, (iz)gradile na svakih manje od 15 kilometara.

Realizacijom navedenih projekata došlo bi do cjelokupne promjene ekosistema voda, koja bi uticala na riječni kontinuitet i migraciju riba, i na kraju dovela do mogućeg istrebljenja mladice, podustva, oštrulje, podbile, crnke i sličnih ribljih i drugih vrsta koje se nalaze na IUCN “crvenoj listi” ugroženih biljnih i životinjskih vrsta.

Praksa je pokazala da institucije ne poštuju uvijek zakonske odredbe, a primjer rijeke Kruščice i aktuelne borbe mještana za “pitku vodu” to i dokazuje.

Ko su investitori i zašto ulažu u hidro sektor?

Investitor može biti svako ko ima registrovanu firmu koja ispunjava uslove za dobijanje koncesije, tj. prava na korištenje javnog dobra, koji prema Zakonu o koncesijama BIH ne može biti duži od 30 godina, sa mogućnost produženja do 50 godina (član 26. stav 2.). Hidro biznis predstavlja raj za investitore, posebno ako je u pitanju projekat malih hidroelektrana, koje spadaju u obnovljive izvore energije (pored vjetra, biomase i solarne energije), na osnovu čega investitor može da dobije podsticaj (prednost u pristupu mreži, pogodnost prilikom priključenja na mrežu, pravo na obavezan otkup električne energije, pravo na premiju za potrošnju el. energije za vlastite potrebe ili prodaju na tržištu i „feed-in“ tarifa koja omogućava pravo na garantovanu otkupnu cijenu), koji građani Bosne i Hercegovine plaćaju putem računa za električnu energiju. Podsticaj nije zagarantovan, ali se u suštini dobija.

Prema riječima Pippe Gallop, Bankwatch koordinatorke specijalizovane za ugalj i hidroenergiju na zapadnom Balkanu i autorke studije “Finansiranje hidroelektrana u zaštićenim područjima u jugoistočnoj Evropi”, u Bosni i Hercegovini su najčešći domaći investitori, dok se od stranih ističu Kelag i slovenačka kćerka firma Interenergo, austrijski Energy Eastern Europe Hydro Power GmbH sa svojim podružnicama, EFT, Comsar Energy i dr.

Za sve planirane i/ili izgrađene HE projekte od 2005. godine do danas, Bankwatch je uspio identifikovati izvore finansiranja za 45 projekata, od kojih se ističu UniCredit, Investiciono-razvojna banka RS, njemačka KfW kroz filijalu DEG, i Evropska banka za rekonstrukciju i razvoj (EBRD), s tim da se ne smiju zaboraviti i vlastiti izvori investitora.

Što se tiče Kine, kineske banke do sada su bile aktivnije u sektoru termoelektrana na ugalj, ali postoji interes i za hidroelektrane. To su samo neki od finansijera HE projekata.

– U svim zamljama je bilo dosta teško naći podatke o finansiranju zbog netransparentnosti banaka i vlasti, ali je za Bosnu i Hercegovinu bilo među najtežima naći – naglašava Pippa Gallop.

Jednostavnost dobijanja kredita, uhodanost pojedinih firmi i pogodan bh. teren, doveo je do stvaranja “energetske mafije” koja sve manje vodi računa o ekološkim standardima, socijalnim potrebama, regulativama, procedurama, pravu i transparentnosti, kršeći neka od osnovnih ljudskih i građanskih prava.

U tome im često pomažu i opštine, kantoni, entiteti jer investitore vide kao tzv. “spasioce budžeta”, koji predstavljaju izvor dodatnih prihoda. Tako na primjer opština, kanton, entitet (u zavisnosti ko raspisuje konkurs) od svakog prijavljenog kandidata na javnom konkursu za dodjelu koncesija dobije od nula do nekoliko hiljada KM, kao i godišnju koncesionu naknadu koja se odredi u samom koncesionom ugovoru, a predstavlja i/ili stalan jednak iznos i/ili nekoliko procenata od ostvarenog godišnjeg prihoda investitora (Zakon o koncesijama FBiH – član 25. stav 2. i RS – član 29. stav 4.).

U Federaciji BiH se naknada za koncesiju raspoređuje u omjeru 20:30:50 odsto za entitet/kanton/opštinu (član 25. stav 5.), dok se u Republici Srpskoj raspodjela vrši između entiteta i jedinice lokalne samouprave (JLS) u omjeru 30:70 za razvijene i srednje razvijene JLS, 20:80 za nerazvijene JLS i 10:90 za izrazito nerazvijene JLS (član 32. stav 2.).

Kad se usmjerenosti “samo” na profit dodaju i česte (pre)prodaje koncesija (koncesiju za izgradnju MHE “Medna” na rijeci Sana je promijenilo četiri vlasnika) i/ili (neovlašteno) podizanje instalirane snage hidroelektrane (na MHE Novakovići na rijeci Ugar je tri puta mijenjan instalacioni kapacitet), ne iznenađuje da su građani u pojedinim sredinama uzeli stvar u svoje ruke, pa su tako, na primjer, u MZ Kruščica, na čelu s advokatom Brunom Božićem, podnijeli desetak tužbi, žalbi, urgencija i drugih podnesaka, od kojih su trenutno u procesu tužbe protiv urbanističke saglasnosti, građevinske dozvole, ekološke dozvole i ugovora o koncesiji za obje HE, boreći se za prava koja im pripadaju, postajući “čuvari rijeka”.

Kruščica kao simbol građanskog otpora

Ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva (MPVŠ) Srednjobosanskog kantona (SBK) je izdalo koncesije za izgradnju dvije male hidroelektrane (MHE Kruščica 1 i Kruščica 2) u zaštitnoj zoni izvorišta Kruščica iz kojeg se opštine Zenica i Vitez snabdijevaju pitkom vodom.

Prema riječima direktora JP “VIK” d.o.o. Zenica, Emira Pašalića, za portal Diskriminacija.ba, izvorište Kruščica je od “životne važnosti za Grad Zenica”, zbog čega kompanija nije dala saglasnost za izgradnju MHE “Kruščica 2”, što MPVŠ SBK nije uvažilo, dok je za MHE “Kruščica 1”, koja je planirana nizvodno od MHE “Kruščica 2”, kompanija dala uslovnu saglasnost sa naglaskom za zaštitu vodnih objekata.

Takođe, u Strategiji razvoja opštine Vitez 2014-2020. piše da je organizovanim javnim vodosnabdijevanjem obuhvaćeno samo 55 odsto stanovnika Viteza, te da se više zone opštine uglavnom snabdijevaju putem mjesnih vodovoda sa manjih izvorišta. U Strategiji se ističe da su izvorišta “Kruščica” – Ilidža i “Kremenik” glavni resursi na koje se računa u budućnosti, zbog čega su određene četiri sanitarne zaštitne zone za navedena izvorišta.

Zašto Opština Vitez zanemaruje problem koji je i sama prepoznala, te podržava kantonalnu koncesiju za izgradnju dvije male HE na području krucijalnom za međukantonalno vodosnabdijevanje smo postavili i načelniku opštine Vitez, ali odgovor do trenutka pisanja ovog teksta nismo dobili. I Federalno Ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva (FMPVŠ) je u više navrata iznosilo svoj stav protiv odobravanja izgradnje MHE na Kruščici, a u zvaničnom odgovoru još dodali:

– Ministarstvo smatra da je otpor mještana MZ Kruščica, protiv izgradnje predmetnih objekata očekivan i opravdan, i da se slične pojave u budućnosti mogu očekivati i na drugim mjestima, gdje nadležni organi ne ispoštuju zahtjeve i interese svih zainteresovanih strana po pitanju voda, a gdje je lokalna zajednica nezaobilazan faktor – stoji u saopštenju.

Mještani MZ Kruščica više od jedne godine vode “rat za vodu”, ali njihova prava nisu prekršena samo u domenu vodosnabdijevanja, nego i na drugim poljima. Prema Konvenciji o zaštiti ljudskih prava i temeljnih sloboda “svako ima pravo na slobodu mirnog okupljanja i udruživanja s drugima …” (član 11. stav 1.), što su mještani Kruščice iskoristili u svojoj borbi. Ono što je problematično je ponašanje specijalne policije MUP SBK 24. avgusta 2017. godine, kada su priveli više osoba, od kojih je nekoliko povrijeđeno, što je u suprotnosti s Aarhuskom konvencijom (član 3. stav 8.), koju je Bosna i Hercegovina septembra 2008. godine ratifikovala.

Drugi osnov pokretanja predmeta je u fazi istražnog postupka, zbog čega nisu u mogućnosti dati bilo kakvo mišljenje, a odnosi se na eventualne nezakonitosti u postupku izdavanja odobrenja i dozvola za gradnju mini HE na rijeci Kruščici, uz dodatno obrazloženje.

– Ipak, želimo naglasiti da zaštita prava mještana Kruščice je puno šire pitanje od događaja 24.08.2017. godine. Zaštita prava mještana Kruščice obuhvata pitanja zaštite okoline i održivog razvoja, poštivanje procesa konzultacije lokalne zajednice u vezi projekata koji se realiziraju na njenom prostoru, analiza i studija izvodivosti koje su izvršene, dobijanja dozvola i odobrenja, funkcionisanje tijela podopštinske uprave (savjeta mjesne zajednice) u periodu prije navedenog događaja. Postavlja se i pitanje daljeg snabdijevanja naselja Kruščica pa i šireg područja vodom za piće, kao i praktičnu primjenu člana 47., stav 2. Zakona o vodama Federacije BiH (”Službene novine Federacije BiH” broj 70/06) koji propisuje da korištenje vode za snabdijevanje stanovništva vodom za piće ima prednost u odnosu na korištenje vode za ostale namjene.“

Primat vode nad energijom

U vijeku energetskog neokolonijalizma, voda kao izvor života treba da zadrži svoj primat u odnosu na energiju, pa makar ona bila iz obnovljivih izvora. Međutim, da li su zaista male hidroelektrane obnovljiva energija i kolika je njihova stvarna energetska efikasnost?

Evropska Unija je 2011. godine zabilježila 23 000 hidroelektrana i ustanovila da 91 odsto malih HE stvaraju samo 13 posto ukupne energije za razliku od preostalih devet odsto velikih HE koje stvaraju 87 posto energije. Iz Federalnog ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva smatraju da su “MHE opravdano svrstane u obnovljive izvore energije, jer vodne snage koje ih pogone to jesu, ali bi se trebali jasno definirati kriteriji prema kojima se mogu graditi samo one koje ne ugrožavaju vode, okoliš i pogotovo ekosisteme koji su vezani za ove vodotoke i okolno područje”.

Upravo zbog navedenih štetnih ekoloških ali i niza socijalnih i finansijskih posljedica, “EuroNatur” je zajedno sa partnerskim organizacijama u procesu lobiranja institucija EU, s ciljem izbacivanja hidro energije iz Direktive o obnovljivim izvorima energije jer, prema riječima Jurjen Molenaara iz “EuroNatur”:

– Hidroenergija nije obnovljiva, niti predstavlja “zeleni” oblik proizvodnje energije. Ima ogromne negativne i dugotrajne uticaje na rijeke, podneblje i biodiverzitet, ako ih ne uništi u potpunosti.

Problem „zagađenosti vode“ su prepoznali i građani EU od kojih je skoro polovina (47 odsto) izrazilo zabrinutost. Dok taj procenat u pojedinim EU državama drastično raste (do 71 odsto), bh. institucije i dalje podržavaju i promovišu hidro projekte pod okriljem OIE, ali i potrebe za električnom energijom, nudeći podsticaje, zatvarajući oči i/ili učestvujući u tom ekocidu.

Bosna i Hercegovina nema restrikcije struje, ali ako ovako nastavi imaće restrikcije vode. Nelogičnosti zbog pogrešno vođene politike i slabe pravne regulisanosti su primijetne i u samoj manipulaciji proizvedene električne energije u BiH, koje je u prošloj godini ukupno proizvedeno 15 151 GWh, potrošeno 13 366 GWh, ostvarujući suficit od 1 785 GWh. Unatoč suficitu, Bosna i Hercegovina je zbog prošlogodišnjeg izvoza električne energije u iznosu od 5 161 GWh bila primorana na uvoz koji je iznosio 3 322 GWh.

– Kada se radi o uvozu i izvozu električne energije ovo pitanje treba posmatrati u kontekstu regionalnog tržišta električne energije na kojem aktivno učestvuju i kompanije koje su registrovane u BiH. Te kompanije posjeduju licencu za međunarodnu trgovinu i slobodno obavljaju prekogranične transakcije bez ograničenja, a jedini limit predstavljaju fizički kapaciteti prekograničnih prenosnih vodova. Dakle, električna energija u međunarodnoj trgovini ima ravnopravan tretman sa svim ostalim robama, te se njen promet ne može ograničavati administrativnim mjerama – kažu iz Državne regulatorne komisije za električnu energiju (DERK).

Da li je zaista nemoguće pravno regulisati izvoz električne energije koja je proizvedena u BiH, iste one električne energije proizvedene u firmama koje su dobile podsticaj i koje koriste bh. rijeke za sopstvenu dobit?

U svakoj naprednoj državi vode se tretiraju kao “zlato” bez kojeg život u budućnosti nije moguć, zbog čega se pitka voda ustavno obezbjeđuje svakom građanu države (npr. Ustav Republike Slovenije).

Uništavanje sopstvenih voda zbog neracionalnih političkih odluka je odraz, prije svega, zemalja u tranziciji, kakva je BiH. Umjesto da prirodna dobra zaštiti i kroz, naprimjer, turizam unovči, ona se ne obazire na zakonska kršenja i prirodna uništavanja, pokušavajući izgraditi hidroelektrane u nacionalnim parkovima, primjer NP “Sutjeska”, u planiranim parkovima prirode, primjer rijeka Sana, i zaštićenim područjima, primjer Kruščice, za koju u navedenoj Strategiji opštine Vitez kažu da je od izuzetnog potencijala za razvoj turizma.

Ukoliko Bosna i Hercegovina ne prekine ovaj nepromišljeni masovni “hidro trend”, uprkos “hrabrim ženama Kruščice” koje su metafora za sve građane koji se bore za dobrobit svoje opštine, kantona, države, “jedina” turistička ponuda koju će moći da ponudi na svojim vodama će biti obilazak hidroelektrana.

Ivana Milinković

Besplatnu aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.

NEMA KOMENTARA